virtuElvis

Eg lurer av og til på kvifor eg les nokre nynorskforfattarar og -skribentar med vemmelse. Eg har jo av nynorskskrivande rundt meg alltid blitt tipsa om dette og hitt av litteratur. Fellesnemnaren i desse bøkene er likevel ikkje kvaliteten, men snarare det at dei har blitt tilrådd av ein entusiast.

Og der har du det igjen: Entusiastiske folk er ei plage, der dei går rundt og let seg begeistre av alt. Og dei verste av dei alle må vere nynorskentusiasten. Viss det er noen ikkje-vestlendingar som les dette, så kan eg fortelje at slike entusiastar finst det ein god del av på Vestlandet. Det finst fleire av dei som ikkje er entusiastiske, men ganske mange entusiastar likevel. Det som irriterar meg grenselaust med desse, er forventningane dei har til meg som nynorskrivar og -lesar. Og viss du trudde at det å lese og skrive nynorsk handlar om språk og litteratur, så tar du feil. Det handlar om ontologi:

Ein konform, innordna nynorskar opplever verda på ein spesiell måte. Viss eg til dømes skal nytte metaforar og bilder i språket mitt, skal eg referere til noe i det heile, må dette samsvare med den generelle vestlandsbakgrunnen som er forventa av meg, på ein eller annan måte. Og denne bakgrunnen må inkludere så mykje som muleg av følgjande:
- kjennskap til skog og skogsarbeid, turar på fjellet
- kjennskap til landbruk og dyr, både utsjånad på dyr, avføring, lukt og lydar
- kjennskap til det å vokse opp i revehaledistrikt, altså ikkje-urbane oppvekstmiljø, med store avstandar og rare namn
- kjennskap til pietisme og bedehuskultur, herunder erotiske fantasiar om minst ei prestedotter
- kjennskap til mykje anna eg ikkje har kjennskap til

Tilbake til metaforane. Skal eg uttrykke meg biletleg, må eg då hente bileta frå den forventa referanseramma mi. Eller eg må fortvile over å ikkje tilhøyre det urbane, som eg jo som nynorskar så gjerne vil tilhøyre, trass i at eg ikkje passar inn. Viss ikkje, har eg ikkje street credibility (eller rettare: farm credibility) blant nynorskarar. Ein munn snurpar seg saman som ei geiterompe, til dømes. Eg har jo sjølvsagt sett ei geiterompe, men kvifor skal eg blande inn ei geit og rompa hennar i mi verd, anna enn for å tekkast nynorskeliten (goat credibility)? Skulle eg ha brukt ein rompemetafor, hadde eg valt romper som sto meg og mi verd nærare. Det var vanlegare med ein hamster enn ei geit der eg kjem frå, endå vanlegare med arbeidarar, og både hamsterrompa og arbeidarrompa kan stå som metafor for mangt. Dette treng eg ikkje utdjupe her. Eg må elles vite om myrer og sumper, treslag og dyr i landbruket, rare lukter, uthus og andre løgne fenomen på bondegardar, prestar og pietisme, og andre generelle og spesielle bygdeting. Ein ting er ein roman som Fred, som tar fenomen tilknytt landsdelen på ein annan måte, pietismen og psykopaten, livet, døden og havet. Noe heilt anna er det å utvikle ein kultur som handlar om begreps-name-dropping av landsbygd-ting, og forvente at dette er ein del av ei slags nynorsk sjølvforståing.

Problemet er altså at eg ikkje kjem frå landet. Eller: Det gjer eg jo, eg kjem frå Høyanger, men Høyanger har aldri vore land i den nynorske tydinga av ordet. Høyanger er industrilandet og ikkje bondelandet; ein haug med nordmenn frå ulike plassar, i tillegg til nokre svenskar, kleiste ihop på kort tid, med katastrofale følgjer for bondesamfunnet i fjordarmen (og for øvrig også med store følgjer for språket). Det var berre 1,3 bønder i sjølve bygda Høyanger då eg voks opp. Høyanger var urbant, meir urbant enn til dømes den mykje større byen Sandnes i Rogaland, der eg no bur. Dei sauane eg høyrte om i Høyanger, høyrte eg om av di dei knakk beina grunna fluoren i fabrikkrøyken. Dette handlar dels om hovudnæringa i bygda, men også om forholdet til det kringliggjande: Sandnes er underordna Stavanger, og blir derfor ein revehaleplass. Høyanger er kommunesentrum, og plassane kring Høyanger blir derfor harry. Poenget her er ikkje at harry er gale, eller at bygda er galen, men at eg som nynorskar ikkje identifiserer meg med den nynorske sjølvkjensla.

Og denne nynorske sjølvkjensla skremmer mange nynorskarar - og kan hende endå verre: dei fleste ikkje-nynorskarane - frå det som skulle vere eit mål for heile landet, men som har blitt ei suppe som blandar sjølvforståing og språk på ein vanskeleg måte. Trist og leit, men vi har oss sjølv å takke. Nynorsk blir eit språk for nokre få, ikkje berre språkleg men og ontologisk. Det verste av alt er likevel at sjølv om vi lar oss irritere over valfritt sidemål i Oslo og anna som trugar nynorsken, så likar vi denne suppa. Nynorsken blir eit elitistisk særspråk, der ein kan boltre seg i å gjere narr av alle andre som ikkje heng med, og nytte geiterompemetaforar. Og vi diggar at dei fleste ikkje heng med, for det særmerkjer oss og stiller oss på sida av det heile, som tørre, ironisk distanserte observatørar.

Nynorsken ligg og blør, drit i at grisen står og hyler. Viss vi meiner at nynorsken har ein funksjon, ein plass, burde det vere noe å gripe fat i for nynorskarar. No er han hipp, om enn på sin kalkulert-bygde-nynorske måte, men Odd Nordstoga (ikkje frå Vestlandet) er om 2 år nok ein spiker i nynorskkista. Dette kjem til å slå grundig tilbake. Så trist at du må ha sixpence, vest og vadmel for å sleppe igjennom som nynorsk popartist.

Trackback-URL for dette innlegget:
http://app.sprayblogg.no/index.bd?fa=tb.add&id=40052